(SHTP) - Lan bản địa Việt Nam sở hữu vẻ đẹp đặc trưng, hương thơm phong phú và nguồn gen đa dạng, có giá trị cao về khoa học, bảo tồn và phát triển sản xuất. Tuy nhiên, tình trạng khai thác lan rừng trong tự nhiên diễn ra trong nhiều năm đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn gen của nhiều loài. Trước thực tế đó, Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ nhằm sưu tập, lưu giữ, bảo tồn và khai thác bền vững nguồn gen lan bản địa.
Bảo tồn nguồn gen lan bản địa trước nguy cơ suy giảm
Những năm gần đây, nhu cầu sưu tầm và trồng lan bản địa ngày càng gia tăng. Cùng với đó, việc khai thác lan rừng từ tự nhiên để phục vụ mục đích kinh tế và giải trí đã tạo áp lực lớn lên các quần thể lan bản địa. Nhiều loài ngày càng khó tìm thấy trong tự nhiên, đặc biệt tại các khu vực Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên – những vùng có sự đa dạng cao về các loài lan đặc hữu.
Nhận thức nguồn gen cây trồng là tài sản quý cần được bảo tồn và khai thác phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh đã xác định bảo tồn và phát triển nguồn gen lan bản địa là một trong những hướng nghiên cứu quan trọng. Từ năm 2005 đến nay, Trung tâm đã sưu tập và lưu giữ 154 loài lan bản địa, trong đó có nhiều loài có giá trị sử dụng cao thuộc các chi Dendrobium, Aerides, Rhynchostylis, Vanda, Phaius, Cymbidium và Anoectochilus. Đây là nguồn vật liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu, chọn tạo giống, nhân giống và phát triển sản xuất.
Hình 1. Một số loài lan quý trong bộ tập lan bản địa của Trung tâm CNSH
Kết hợp bảo tồn với nhân giống và phát triển giống mới
Bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ nguồn gen mà còn hướng tới khai thác hợp lý giá trị của các nguồn gen bản địa thông qua công nghệ sinh học và các phương pháp chọn tạo giống.
Một trong những hướng được Trung tâm chú trọng là nhân giống in vitro. Hiện Trung tâm đang nhân nhanh và cung cấp cây giống của hơn 10 loài lan bản địa như Ngọc Điểm Hòn Hèo, Ngọc Điểm Buôn Đôn, Giả hạc Hawai, Tử phi hạc, Long tu, Thủy tiên trắng, Trầm Đài Loan, lan kiếm Tiên Vũ, lan Kim tuyến… với sản lượng khoảng 50.000 cây/năm, tùy theo nhu cầu. Việc chủ động nhân giống trong điều kiện kiểm soát góp phần cung cấp nguồn cây giống cho sản xuất, đồng thời giảm áp lực khai thác cây từ tự nhiên.
Bên cạnh nhân giống, Trung tâm còn khai thác nguồn gen lan bản địa thông qua lai hữu tính để tạo ra các dòng lan có đặc tính mới. Trung tâm đã lai tạo thành công hai tổ hợp giữa lan Ngọc Điểm Hòn Hèo với Ngọc Điểm Thái, ký hiệu BCH67 và BCH84. Qua đánh giá các đặc điểm hình thái thân, lá và hoa, Trung tâm đã chọn được 06 dòng Ngọc Điểm lai ưu tú có những đặc điểm nổi bật về sinh trưởng, màu sắc hoa, chất lượng cành hoa và hương thơm.
Ứng dụng công nghệ đa bội và gây đột biến để tạo nguồn vật liệu mới
Đối với những loài lan có giá trị và được thị trường quan tâm, Trung tâm tiếp tục nghiên cứu ứng dụng các kỹ thuật công nghệ sinh học hiện đại nhằm tạo ra các biến dị có đặc tính mới.
Năm 2021, Trung tâm triển khai nhiệm vụ “Nghiên cứu chọn tạo dòng lan đa bội từ một số giống lan rừng Giả hạc và Long tu Việt Nam”. Bước đầu đã sàng lọc được 08 dòng lan Giả hạc và 07 dòng lan Long tu đa bội tiềm năng, thể hiện sự khác biệt về đặc điểm hình thái thân, lá và kích thước so với đối chứng. Kết quả phân tích hàm lượng DNA trong nhân cũng cho thấy các dòng tiềm năng có mức độ biến đổi phù hợp với khả năng tồn tại ở dạng đa bội.
Song song đó, Trung tâm đã nghiên cứu tạo dòng lan kiếm Tiên Vũ biến dị bằng công nghệ chiếu xạ gây đột biến. Từ vật liệu lan kiếm Tiên Vũ C6266, sau xử lý chiếu xạ ở các liều khác nhau, đã phân lập được 15 dòng có biểu hiện hình thái khác biệt ở lá, rễ và hình dạng cây. Đây là nguồn vật liệu có triển vọng tiếp tục được đánh giá, chọn lọc nhằm phục vụ công tác cải tiến giống.
Bảo tồn tại chỗ kết hợp bảo tồn chuyển chỗ
Một hướng nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn nguồn gen là kết hợp giữa bảo tồn tại chỗ (in situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex situ).
Năm 2021, Trung tâm triển khai nhiệm vụ “Sưu tập, đánh giá và phát triển nguồn gen loài lan Ngọc Điểm bản địa (Rhynchostylis gigantea Lindley) tại Khánh Hòa và Đắk Lắk”, nhằm sưu tập, lưu giữ nguồn gen, duy trì nhân nuôi và hướng tới đưa vật liệu trở lại nơi nguyên sinh để tiếp tục bảo tồn. Trong quá trình khảo sát thực địa, nhóm nghiên cứu ghi nhận các quần thể Ngọc Điểm Hòn Hèo và Ngọc Điểm Buôn Đôn trong tự nhiên còn rất ít, nhiều cây phải được tìm kiếm tại những khu vực rừng sâu. Kết quả đã sưu tập được 15 cá thể Ngọc Điểm Buôn Đôn và 15 cá thể Ngọc Điểm Hòn Hèo phục vụ công tác bảo tồn và nghiên cứu.
Việc thu thập, lưu giữ và nhân nuôi nguồn gen trong điều kiện kiểm soát tạo cơ sở quan trọng để hạn chế nguy cơ thất thoát nguồn gen, đồng thời cung cấp vật liệu cho các nghiên cứu đánh giá, chọn tạo và phát triển giống trong tương lai.
Hình 2. Một số dòng lan Ngọc Điểm lai của Trung tâm CNSH
Hướng đến phát triển bền vững nguồn gen lan bản địa
Trong thời gian tới, Trung tâm Công nghệ sinh học Thành phố Hồ Chí Minh định hướng tiếp tục thu thập, lưu giữ và bảo tồn an toàn các nguồn gen lan bản địa có nguy cơ thất thoát, suy giảm và tuyệt chủng cao; đồng thời đánh giá đa dạng di truyền để phục vụ công tác chọn tạo giống.
Cùng với đó, các nguồn gen đặc hữu sẽ được khai thác theo hướng kết hợp lai tạo truyền thống với công nghệ sinh học và kỹ thuật sinh học phân tử, nghiên cứu gây biến dị và các phương pháp phù hợp để tạo ra giống mới có giá trị sử dụng cao. Trung tâm cũng tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất cây giống chất lượng, đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng.
Bảo tồn nguồn gen lan bản địa vì vậy không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ những giá trị đa dạng sinh học quý báu của Việt Nam, mà còn hướng tới khai thác hợp lý nguồn tài nguyên di truyền, tạo ra giống mới, cung cấp cây giống cho sản xuất và nâng cao giá trị kinh tế của hoa lan. Đây là hướng tiếp cận góp phần hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên, nghiên cứu khoa học và phát triển sản xuất theo hướng bền vững.
TRUNG TÂM CÔNG NGHỆ SINH HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH