(SHTP) - Mô hình cá ngựa vằn (Danio rerio) đang được Phòng Công nghệ Sinh học Thủy sản – Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố Hồ Chí Minh ứng dụng hiệu quả trong sàng lọc dược liệu và nghiên cứu cơ chế tác động của các hợp chất tự nhiên. Hướng nghiên cứu này đã mang lại nhiều công bố quốc tế và gần đây nhất là giải thưởng Báo cáo xuất sắc tại Hội nghị Quốc tế Sinh học 2026 (BIO2026).
Trong những năm gần đây, Phòng Công nghệ Sinh học Thủy sản – Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố Hồ Chí Minh đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng mô hình cá ngựa vằn (Danio rerio) trong đánh giá hoạt tính sinh học, độc tính và cơ chế tác động của các hợp chất tự nhiên. Với ưu điểm phát triển nhanh, dễ quan sát và cho phép đánh giá đáp ứng sinh học ở cấp độ toàn cơ thể, mô hình này là công cụ hữu ích trong nghiên cứu sàng lọc dược liệu và tìm kiếm các hợp chất có tiềm năng ứng dụng trong chăm sóc sức khỏe.
Thông qua các thử nghiệm trên cá ngựa vằn, nhóm nghiên cứu tập trung khảo sát khả năng chống oxy hóa của cao chiết thực vật, đánh giá khả năng bảo vệ trước các tác nhân gây stress oxy hóa và làm rõ vai trò của những con đường tín hiệu phân tử như Keap1/Nrf2. Cách tiếp cận kết hợp giữa thử nghiệm in vivo, đánh giá mức độ biểu hiện sinh học phân tử bằng kỹ thuật RT-PCR, phân tích thành phần hóa học bằng UPLC-QTOF-MS/MS và mô phỏng docking phân tử giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa thành phần dược liệu và hoạt tính sinh học.
Hình 1. Hai đối tượng nghiên cứu chính: (a) cây cùm rụm nhọn Ehretia acuminata R.Br. và (b) cá ngựa vằn Danio rerio – mô hình động vật dùng trong sàng lọc hoạt tính sinh học.
Hướng nghiên cứu này đã góp phần đưa ra các công bố khoa học trên những tạp chí quốc tế có uy tín, tiêu biểu như nghiên cứu về tiềm năng chống oxy hóa của Smilax glabra Roxb. trên mô hình cá ngựa vằn (Applied Biochemistry and Biotechnology, 2024); nghiên cứu cao rễ tơ sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis) và cơ chế liên quan đến Keap1/Nrf2 (Natural Product Research, 2026); cùng nghiên cứu về cao chiết Rosa rugosa và điều hòa con đường Keap1/Nrf2 (Natural Product Research, 2026). Các công trình này góp phần củng cố cơ sở khoa học cho việc ứng dụng mô hình cá ngựa vằn trong nghiên cứu dược liệu và sàng lọc các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học.
Thông tin về các hướng nghiên cứu, hoạt động chuyên môn và công bố khoa học của nhóm được giới thiệu và cập nhật thường xuyên tại website của nhóm, góp phần kết nối cộng đồng nghiên cứu và chia sẻ kết quả khoa học trong lĩnh vực mô hình cá ngựa vằn và dược liệu. (https://vuzebrafishlab.github.io/)
Hình 2. Giao diện website của nhóm nghiên cứu Zebrafish Lab – nơi cập nhật các hướng nghiên cứu, công bố khoa học và hoạt động chuyên môn
Nghiên cứu cây cùm rụm nhọn (Ehretia acuminata R.Br.)
Tiếp nối định hướng đó, nghiên cứu về cây cùm rụm nhọn Ehretia acuminata R.Br., với nguyên liệu thu thập tại tỉnh Vĩnh Long, đã xác định được 58 hợp chất trong cao chiết. Khi thử nghiệm trên mô hình cá ngựa vằn gây stress oxy hóa bằng hydrogen peroxide (H₂O₂), cao chiết thể hiện tác dụng bảo vệ ở cả dòng hoang dại và dòng đột biến nrf2. Khả năng bảo vệ vẫn được duy trì ở dòng cá đột biến, gợi mở cơ chế chống oxy hóa không phụ thuộc hoàn toàn vào con đường tín hiệu Nrf2.
Hình 3. Sơ đồ tổng quan quy trình nghiên cứu dược liệu trên mô hình cá ngựa vằn, từ thu mẫu dược liệu, phân tích thành phần hóa học đến thử nghiệm in vivo và phân tích cơ chế tác động.
Giải thưởng Báo cáo xuất sắc (Best Oral Presentation Award) tại Hội nghị Quốc tế Sinh học Rencontres de Quy Nhơn lần thứ IX (BIO2026)
Kết quả nghiên cứu đã được trình bày tại Hội nghị Quốc tế Sinh học Rencontres de Quy Nhơn lần thứ IX (BIO2026), diễn ra từ ngày 23 đến 25 tháng 9 năm 2026 tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE), Quy Nhơn. Báo cáo có tiêu đề “Chemical Profiling and Multi-Target Antioxidant Mechanisms of Ehretia acuminata R.Br. Revealed Using a Zebrafish Oxidative Stress Model” đã vinh dự nhận giải Best Oral Presentation Award trong lĩnh vực Sinh học thực vật.
Hình 4. Lễ trao giải Báo cáo xuất sắc tại Hội nghị Quốc tế Sinh học Rencontres de Quy Nhơn lần thứ IX (BIO2026), ICISE, Quy Nhơn, ngày 23–25/9/2026.
Giải thưởng là sự ghi nhận đối với kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả, đồng thời khẳng định tiềm năng của việc kết hợp mô hình cá ngựa vằn với nghiên cứu dược liệu nhằm khám phá các hợp chất tự nhiên có giá trị khoa học và định hướng ứng dụng trong tương lai.
TRUNG TÂM CÔNG NGHỆ SINH HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH./.